De Ja Zuster Nee Zuster - hutspot

Ja Zuster Nee Zuster zag hij nooit op televisie, daarvoor is hij te jong. Maar Frank Houtappels (1968) schreef wel, samen met regisseur Pieter Kramer, het scenario voor de JZNZ-film. "Ik ben ook niet opgegroeid met het werk van Annie. Toen ik klein was, was Annie geloof ik net een beetje uit," zegt hij voorzichtig. Later is Houtappels Annie's werk wel gaan lezen en waarderen. "Misschien is het een voordeel dat ik niet zo van haar doordesemd ben. In elk geval had ik bij het schrijven van het script geen last van het idee dat haar teksten heilig zijn."

Spanningsboog

Maar er is met grote zorgvuldigheid te werk gegaan. "Er is naar gestreefd om zo dicht mogelijk bij het werk van Annie te blijven." Houtappels en Kramer wilden de toneelversie, die zij ook al samen maakten voor het RO theater in 1999, als uitgangspunt nemen. "Maar we ontkwamen er toch niet aan nog eens alle oude afleveringen door te spitten. Het toneelstuk is een aaneenschakeling van losse nummers, zoals de televisieserie dat ook was, terwijl je bij een film voortdurend de spanningsboog van het gehele verhaal in de gaten moet houden."

Drie films

"We hebben gekeken welke afleveringen geschikt waren met het oog op de film. Maar minstens zo belangrijk was welke liedjes we konden gebruiken. Overigens was er genoeg materiaal voor minstens drie films," roept hij enthousiast. 'Al moet je die koe niet te veel uitmelken.'
Als basisidee kozen de scenaristen voor een conflict tussen Zuster Klivia en Boordevol: zij heeft een rusthuis en hij wil dat ze vertrekt. "Daaraan hebben we bestaande verhaallijntjes gehangen of er zelf bijgeschreven, zoals een liefdesverhaal tussen Gerrit en Jet. Jet heeft in de oorspronkelijke serie vrijwel geen tekst. In het toneelstuk en de film is die rol enorm uitgebreid."

De Beer

De lange lijst met favoriete liedjes moest tot verdriet van Houtapppels beperkt worden tot liedjes die mooi organisch in het verhaal pasten. "Annie plaatste heel vaak liedjes plompverloren in de serie die weinig met het verhaal te maken hadden maar die ze kennelijk leuk vond om te schrijven. En die ook erg leuk zijn. In de tv-serie komt bijvoorbeeld geen circus voor, maar wel het circusliedje De Beer. De enige aanleiding voor dat liedje is de zin: "Oh, we hebben zo weinig geld, straks moeten we als circusartiesten de straat op om geld op te halen." En dan begint het liedje Daar is de beer (hij zingt: Daar is de beer). Die lossigheid is heel erg leuk, maar in een film moet je toch de lijn van het verhaal in de gaten houden," benadrukt Houtappels.

Snippers roeren

Ze knipten de oude serie in stukken, roerden de snippers flink door elkaar, voegden hier en daar kleinere of grotere eigen snippers toe en brouwden zo als een smakelijke hutspot het scenario voor de film. "De uitdaging is natuurlijk dat niet zichtbaar mag zijn dat er iemand met z'n vingers aan heeft gezeten," lacht Houtappels.
Maar dat roeren van snippers was voor Annie ook een vertrouwd proces. Zo liet Annie inbreker Gore Gerrit, Zuster Klivia en Neef Boordevol al jaren vóór Ja Zuster, Nee Zuster bescheiden optreden in haar krantenstrip Tante Patent. Door elkaar gehusseld en voorzien van nieuwe verhaallijnen verschenen zij in 1966 op de televisie waar zij vervolgens 'wereld beroemd' werden in JZNZ.

Zure krent

Waaruit bestaan de snippers van Houtappels? "Het zit vol met mijn snippers," bekent hij lachend. "De boetiek van Wouter werd bijvoorbeeld een kapperszaak. Omdat een grote kappersetalage visueel beter werkt dan een besloten winkeltje." In sommige liedjes werd een zinnetje aangepast om het verhaal te laten kloppen. "En voor nieuwe stukken tekst moest ik op zoek naar dat speciale Annie-jargon, of naar oude scheldwoorden of uitdrukkingen. Zo heb ik dagenlang gezocht naar een uitdrukking met de strekking: een mens wordt er niet leuker op naar mate hij ouder wordt. Kapper Wouter moest dat tegen de Boze Buurman zeggen. Het spreekwoordenboek bood geen oplossing. Toen heb ik uiteindelijk verzonnen: 'Hoe ouder de druif des te zuurder de krent.' Het klonk mij wel Annie-achtig in de oren."
"Maar," zegt hij, "Ik ben heus heel trots als er gelachen wordt om dingetjes die ik zelf bedacht heb, maar dat ben ik dan in stilte. Het geheel moet trouw zijn aan het werk van Annie."

Dicht bij Annie

Daar hoeft Houtappels niet bezorgd over te zijn. Flip van Duijn, de zoon van Annie, zei ooit dat de stijl van Houtappels dicht tegen die van Annie aan ligt. "En zelf vond Annie mijn stuk Aan het einde van de aspergetijd ook leuk, begreep ik van degenen die het stuk destijds aan haar voor hebben gelezen." Houtappels erkent dat er verwantschap is. "Maar ik vind dat zij veel geestiger is dan ik. En ik kan bijvoorbeeld ook geen liedjes en gedichten schrijven. Annie's liedjes en gedichten zien er uit of ze er moeiteloos zijn uitgerold, terwijl je bij mijn rijmsels denkt: Daar is véél te lang over nagedacht. Maar ja," zegt hij lachend, "met m'n dialogen kom ik er ook wel."

Spelen en schrijven

Hoewel Houtappels opgeleid is als acteur, richt hij zich de laatste tijd voornamelijk op het schrijven. "Maar dat is geen keuze," zegt hij nadrukkelijk. "Er zijn nou eenmaal veel mensen die beter kunnen spelen dan ik, maar dan kan ik niet van schrijven zeggen." Verschrikt over deze laatste onbescheidenheid zegt hij: "Spelen vind ik leuk, maar schrijven is mijn liefde. Heel graag zou ik die twee dingen combineren, of beter nog, afwisselen. Maar als ik een ongeluk zou krijgen zou ik mij geen raad weten als ik tien vingers zou verliezen. Hoe moet ik dan typen? Maar als ik m'n benen zou moeten missen, denk ik: Nou, dan ga ik lekker in een rolstoel zitten. Speel ik niet meer. Dat geeft wel aan waar mijn hart ligt."